Author Topic: Epoka E Bronzit. Kalimi NË Organizimin Fisnor Patriarkal (Read 1862 times)

Fresh · « **on:** September 14, 2008, 05:42:36 PM »

Epoka E Bronzit. Kalimi NË Organizimin Fisnor Patriarkal

--------------------------------------------------------------------------------

EPOKA E BRONZIT. KALIMI NË ORGANIZIMIN FISNOR PATRIARKAL

Gjurm t kohs s bronzit. Vendbanimet

Epoka e bronzit n Shqipri prfshin mijvjeçarin e tret dhe gjith mijvjeçarin e dyt p.e. son, e deri n fundin e shek.XII p.e.r. Ajo njihet prej t dhnave t fituara nga shtresat e kulturs s bronzit n vendbanimet e Maliqit, t Trenit e t Sovijanit n pellgun e Korçs, nga shtresa e par e vendbanimit t Gajtanit n afrsi t Shkodrs, nga gjetjet n shpelln e Nezirit dhe nga vendbanimi i Badhers e kalaja e Kalivos n rrethin e Sarands. Gjithashtu njihet nga varrezat tumulare n Mat, n Kuks, n Barç (Korç), n Pazhok (Elbasan), n Divjak (Lushnj), n Patos (Fier), n Vajz e Dukat (Vlor), n Piskov (Prmet), nga tumat
n luginn e Dropullit, nga tuma e Bajkajt (Sarand) e nga depo e gjetje t rastit t zbuluara buz liqeneve t Shkodrs, t Pogradecit, t Presps etj..

Kto t dhna dshmojn se territori i Shqipris gjat ksaj epoke ka qen i populluar gjersisht, q nga zonat e tij t ulta fushore e deri n krahinat e brendshme dhe t vshtira malore. Njerzit banonin kryesisht n vendbanime t hapura. N nj mas m t kufizuar jan shfrytzuar dhe shpellat, ashtu siç kan vazhduar t jen n prdorim edhe palafitet, siç tregojn grmimet e viteve t fundit n vendbanimin palafit t Sovijanit. Nga fundi i ksaj epoke lindin edhe vendbanimet e para t fortifikuara, t cilat rrethohen me mure gursh t palatuar e t lidhur n t that apo me ledhe e hunj. Nj pjes e mir e vendbanimeve t ktij lloji, si kalaja e Gajtanit, qyteza e Marglliçit (Fier) etj., q do t marrin zhvillim t plot dhe do t bhen karakteristike pr epokn pasuese, at t hekurit, e kan origjinn e vet n kt periudh.

Banesat kan qen kasolle, q ndrtoheshin me lnd drusore, kallama e kasht. Ato jan njkthinshe zakonisht me planimetri katrkndshe, por duket se ka qen n prdorim edhe tipi me baz t rrumbullakt e trup konik. Dyshemet kan qen t shtruara me balt t ngjeshur e t rrahur, kurse muret t thurura me thupra e t lyera me balt t przier me byk.
N mes kishin nga nj vatr t rrumbullakt; ka raste kur kt e gjejm t vendosur anash n formn e nj korite q nuk njihet n banesat neolitike. Vlen t prmendim nj kompleks banesash t bronzit t von t zbuluara n kalan e Badhers, t cilat kan form katrkndshe ose rrethore t ndrtuara me nj xokolatur gursh, mbi t ciln ngriheshin paretet dhe çatia prej materiali t leht.

Lindja e metalurgjis s bronzit dhe prparimet n degt e tjera t ekonomis

Fresh · « **Reply #1 on:** September 14, 2008, 05:42:53 PM »

Karakteristika themelore e ksaj epoke sht lindja e metalurgjis s bronzit, q i dha emrin dhe vet epoks. Pr zhvillimin e saj ndihmoi shum dhe pasuria me bakr e vendit ton, sidomos n zonat metalmbajtse t Matit, t Kuksit, t Korçs etj..

Vendin kryesor n prodhimin e metalurgjis e zn veglat e puns dhe sidomos armt, siç jan spatat, draprinjt, shpatat, kamat, thikat dhe majat e heshtave e t shigjetave. Veglat dhe armt e reja nuk mundn t prjashtonin plotsisht nga prdorimi veglat dhe armt e tradits neolitike. Madje n periudhn e par t bronzit ato jan ende t pakta e t dobta, por gradualisht shtohen e prsosen dhe hyjn gjersisht n prdorim, duke ushtruar nj ndikim t fuqishm n veprimtarin ekonomike e shoqrore t njeriut. Prsosuria e derdhjes dhe pastrtia e objekteve t prodhuara n fundin e epoks s bronzit arrin nj nivel t till teknik, q dshmon se gjat ksaj periudhe metalurgjia e bronzit kishte arritur lulzimin e saj
t plot dhe ishte kthyer n nj zejtari t mirfillt. Midis ktyre prodhimeve meritojn t prmenden spatat me forma karakteristike vendase siç jan spatat me emrin Â« shqiptaro- dalmate Â». Krahas tyre qndrojn prodhimet vendase t imitacioneve egjeane ose me origjin nga Evropa Qendrore, t tilla, si spatat dytehshe t tipit minoik, shpatat e gjata t tipit egjean, spatat e tipit kelt, etj., q dallojn nga prototipat e tyre pr veçantit lokale.

Arritjet n fushn e metalurgjis s bronzit ndihmuan veprimtarin prodhuese dhe u bn mbshtetje pr zhvillimin e degve t tjera t ekonomis, n mnyr t veçant t bujqsis. Karakteri i saj ndryshoi edhe si pasoj e zhvillimit t blegtoris. Rritja e numrit t kafshve shtpiake, si kali, gjedht dhe bagtit e imta, q i gjejm t prfaqsuara gjersisht midis materialit kockor n shtresat kulturore t vendbanimeve t bronzit dhe n varrezat e ksaj kohe, solli me vete ndryshime thelbsore n bujqsi. Nga kopshtet e vogla, q rrmiheshin
me vegla t thjeshta prej briri e druri, kalohet tani n shfrytzimin e siprfaqeve m t gjera,
q i punonin me parmend druri, duke shfrytzuar forcn trheqse t kafshve. Tokat hapeshin me an t djegies s pyjeve. T shkriftuara nga zjarri i fort dhe t pasuruara me plehun e hirit, ato ishin t gatshme pr tâ€™u mbjell. Bujkut primitiv nuk i mbetej veçse t hidhte farn dhe ta mbulonte at me nj lrim t cekt. Kjo tok nuk mund t shfrytzohej pr shum vjet, sepse ngjishej dhe nuk mund t punohej m me veglat e thjeshta t kohs, prandaj bujqit hapnin toka t reja, gj q i dha bujqsis s bronzit nj karakter ekstensiv.

N krahasim me qeramikn e bukur dhe t nj cilsie t lart t neolitit t von, qeramika e bronzit t hershm paraqitet m primitive si n teknikn e punimit, ashtu dhe n sistemin e zbukurimit. Por kjo sht nj qeramik me forma t reja e t panjohura m par, ndrsa nj element i rndsishm n ndrtimin e saj jan vegjt. M tipike n kt qeramik jan vazot
me dy vegj t larta mbi buz, ato me dy ose katr vegj unazore nn gryk, filxhant me nj vegj t lart mbi buz dhe brokat me trup t fryr dhe qaf cilindrike me nj vegj nn gryk. Tipar tjetr dallues i ksaj qeramike sht zbukurimi me motive plastike shiritash me ose pa thellim. E njohur n gjuhn arkeologjike, pr kt arsye, si qeramika Â« shiritore Â», ajo prbn tani nj element t ri kulturor q nuk lidhet me traditn neolitike. Prototipat e saj jan me origjin t largt nga Ponti n brigjet e Detit t Zi dhe shfaqja e saj n Ballkan, ashtu
si dhe n krahinat e tjera t Evrops sht e lidhur me dyndjen e madhe t nj popullsie
baritore q vjen nga stepat e Lindjes aty nga fundi i neolitit.

Fresh · « **Reply #2 on:** September 14, 2008, 05:43:10 PM »

Krahas ksaj qeramike do t vazhdoj t mbijetoj edhe ajo me forma tradicionale neolitike vendse, e zbukuruar me ornamente t incizuara ose me kanelyra, e cila paraqitet m e pakt
n fillimet e shtresave kulturore dhe gradualisht vjen e z vend parsor n qeramikn e bronzit.
Qeramika e bronzit t mesm lidhet gjenetikisht me at t bronzit t hershm dhe riprodhon
t njjtat forma e sistem zbukurimi, por me nj teknik m t prparuar. Shfaqen tani dhe forma t reja, prej t cilave m karakteristike jan ent pseudominoike me dy vegj t larta mbi buz, sahant me dy vegj horizontale posht buzve ose q ngrihen mbi to, etj..

N bronzin e von prodhimi qeramik rigjallrohet. Ent paraqiten me forma m t evoluara,
m t pasura dhe m t prsosura nga pikpamja teknologjike. Zakonisht ent me parete t holla jan t pjekura mir dhe kan ngjyra kryesisht t çelta, okr, t kuqe dhe gri n t blert. N fillim kjo qeramik sht e thjesht, por n fazat e mpastajme pasurohet me
zbukurime t pikturuara me motive t larmishme gjeometrike. Tek qeramika m e hershme
e ktij tipi, pikturimi sht br pas pjekjes s ens dhe ka ngjyr t kuqe t praruar, kurse m von ai bhet para pjekjes dhe merr pastaj ngjyrn kafe me nuanca t ndryshme.

N literaturn arkeologjike kjo qeramik sht pagzuar me emrin Â« devollite Â», nga emri i krahins ku sht zbuluar m par. Por djepi i saj duket se sht pellgu i Korçs, ku ajo kronologjikisht paraqitet deri tani si m e hershme. Kndej ajo prhapet pastaj n t gjith Shqiprin e Jugut dhe n krahinat fqinje t Maqedonis, t Thesalis dhe t Epirit, ku datohet si m e von. Nga fundi i bronzit, n sintaksn gjeometrike t sistemit zbukurues t qeramiks Â« devollite Â» futen dhe elemente t zbukurimit mikenas, si rezultat i lidhjeve gjithnj m t ngushta t ksaj treve me botn e Egjeut.

Si e till qeramika Â« devollite Â» paraqitet si prfaqsuese e nj grupi t veçant kulturor me nj shtrirje t gjer n territorin jugor t Shqipris dhe t diferencuar nga ai i krahinave veriore,
i cili nuk zbaton pikturimin e qeramiks dhe as teknologjin e grupit Â« devollit Â», duke u treguar m konservator si ndaj formave, ashtu dhe ndaj zbukurimit tradicional t periudhave pararendse t epoks s bronzit.

Fresh · « **Reply #3 on:** September 14, 2008, 05:43:24 PM »

Prodhimet zejtare dhe ato bujqsore-blegtorale bn t mundshme edhe zhvillimin e kmbimeve. Tregues i rndsishm n kt drejtim jan depot ose objektet e fshehura, q prbjn nj dukuri t rndomt n bronzin e von dhe q ndeshen jo rrall dhe n vendin ton. Depo t tilla jan gjetur buz liqenit t Shkodrs dhe Buns, n afrsi t Shiroks e Beltojs me spata t tipit Â« shqiptaro-dalmat Â», n nj shpell afr Koplikut dhe n fshatin Bushat me spata t tipit Â« kelt Â», etj.. Kto depo, q krijohen n raste rreziku nga zejtar endacak, t cilt jan njkohsisht dhe shits t prodhimeve t tyre, gjenden zakonisht gjat rrugs natyrore. Ato prmbajn objekte t pavna n prdorim, shpesh prodhime t nj kallpi, t cilat, pr shkak t formave standarde, shrbejn edhe si njsi vlere pr kmbim.

Objektet e importit egjean, italik dhe ato me prejardhje nga viset e Evrops Qendrore, t prfaqsuara n gjetjet arkeologjike t vendit ton prmes armve, qeramiks dhe sendeve t tjera t luksit, jan dshmi e prpjestimeve q marrin kmbimet gjat bronzit. Zhvillimi i tyre dhe lidhjet me krahina kaq t largta u ndihmuan nga lindja n kt koh e transportit toksor, q shfrytzon forcn bartse t kafshve dhe sidomos shfaqja e anijeve me vela, q lejuan lundrimet n det t hapur dhe arritjen e brigjeve t tjera. Q nga kjo koh banort e bronzit t vendit ton, duket se kryen pr her t par dhe kalimin e Adriatikut.

Megjithat duhet thn se lidhjet midis krahinave t ndryshme, qofshin kto t afrta apo t largta, nuk ishin t rregullta, prandaj dhe shkmbimi i produkteve midis bashksive mbetet gjithnj nj gj e rastit.

Ndryshimet n strukturn shoqrore

Prparimet n degt e ndryshme t ekonomis çuan n rindarjen e puns midis sekseve dhe pr pasoj n ndryshimin e pozits shoqrore t burrit dhe t gruas. Burri duke u marr tani
si me bujqsi e blegtori, ashtu edhe me prodhimin metalurgjik, zuri vendin drejtues n
ekonomi e shoqri, ndrsa roli i gruas u dobsua. Kjo solli ndryshime dhe n marrdhniet shoqrore, t cilat u shprehn n zvendsimin e rendit gjinor matriarkal me at patriarkal dhe n kalimin nga familja matriarkale me çifte n familjen patriarkale monogame, e cila u b dhe brtham e shoqris fisnore t ksaj kohe. Brenda fisit ajo formonte nj njsi t pavarur ekonomike e shoqrore. Pjestart e saj i lidhte prona e prbashkt e familjes, prodhimi dhe konsumi i prbashkt. T gjith pjestart e familjes ishin t barabart midis tyre, kurse kryetari ishte i pari midis t barabartve.

Gjat epoks s bronzit struktura e fisit u b m e ndrlikuar. Midis familjes dhe fisit u krijua nj hallk tjetr, vllazria, e cila prmblidhte disa familje t mdha patriarkale, t dala nga ndarja e familjes mm.

Pasqyr e ktij organizimi shoqror jan monumentet skulpturore t ksaj kohe, tumat, t cilat jan varre apo varreza kolektive t nj familjeje, vllazrie ose fisi. Inventari i varreve t tyre flet dhe pr diferencim social t popullsis dhe nj shtreszim fillestar t saj, q e ka bazn te prparimet e shnuara n ekonomi dhe te mundsia q u krijua pr grumbullimin e
nj lloj pasurie prej ksaj. Vet ky fakt nnkupton krijimin e premisave pr lindjen e prons private, q do t sjell n t ardhmen shprbrjen e bashksis primitive.

Fresh · « **Reply #4 on:** September 14, 2008, 05:43:44 PM »

Prirja pr t shtuar pasurin, pr t fituar toka e kullota t reja çoi gjat ksaj epoke n konflikte e lufta t vazhdueshme. Lvizjet dhe dyndjet e mdha t popullsive q vrtetohen
n mnyr t qart, prmes t dhnave arkeologjike, jan nj shfaqje e ksaj dukurie. Lindja
e vendbanimeve t fortifikuara, prsosja e armve dhe vendi q zn ato n inventarin e varreve, dshmojn se nga fundi i epoks lufta ishte br nj funksion i rregullt n jet. Plaçkitjet dhe prfitimet e tjera q vinin prej saj, rritn nj shtres udhheqsish ushtarak, e cila filloi t veçohet nga masa e gjer e antarve t fisit, duke u pasuruar prmes prvetsimit t pjess m t madhe t plaçks s lufts dhe t robrve t saj. Kta t fundit
do t bhen pastaj burim pr format m t hershme t shfrytzimit t njeriut si skllav n
familjet patriarkale ose ndryshe pr lindjen e skllavris patriarkale.

Botkuptimi dhe arti

Niveli i ult i faktorve t prodhimit dhe karakteri empirik i njohurive krijuan te njeriu primitiv nj botkuptim magjik-mistik pr botn q e rrethonte dhe fenomenet e veçanta t
saj. Mbi kt baz gjat epoks s bronzit vazhdojn t jetojn rite e besime t trashguara nga shoqria neolitike siç sht kulti i toks-mm q vazhdon t ushtrohet edhe gjat
periudhs s par t bronzit dhe q shprehet nprmjet figurave prej balte t pjekur, t cilat paraqesin gruan-mm, apo riti i flijimit dhe i varrimit t fmijve brenda territorit t vendbanimit, q i shrbejn mbrojtjes nga fuqit mistike keqbrse, q vrtetohen me horizontin e bronzit t hershm n Maliq dhe m von n grupin e urnave t shtress s fundit t bronzit n Tren.

Shqetsimi pr fatin e njeriut pas vdekjes krijoi tek njerzit primitiv botkuptimin e vazhdimit t jets prtej varrit, q shprehet n kt epok me kujdesin e veçant q tregohet pr t vdekurin, pr plotsimin e riteve t varrimit dhe pr ndrtimin e vet varreve. Krahas varreve t dysta t trashguara nga neoliti, shfaqen n fillim t epoks s bronzit varret me tuma. Kto jan varre monumentale n formn e kodrave t vogla gjysm sferike, t larta 1-
4 m e me diametr 15-30 m, t ngritura me dhÃ© e me gur. Disa prej tyre kan n baz nga
nj ose dy unaza kufizuese me gur, t cilat shrbenin si kufi pr masn e dheut q hidhej mbi varret. N qendr t tums zakonisht sht vendosur varri m i hershm, pr t cilin sht ngritur tuma, kurse prreth e mbi t jan vendosur varre t tjera t mvonshme.
Arkitektura e varreve sht e thjesht n form gropash t rrumbullakta ose katrkndshe
t rrethuara e t mbuluara me gur, apo arkash katrkndshe prej druri apo gursh.

Fresh · « **Reply #5 on:** September 14, 2008, 05:43:58 PM »

Varrimi bhej duke e vendosur trupin me kmb dhe me duar t mbledhura n pozicion fjetjeje. Kjo mnyr varrimi e njohur q n neolit bhet m karakteristike gjat gjith epoks
s bronzit. Varrimi me djegie prkundrazi ndeshet m rrall. N kt rast hiri dhe mbeturinat e djegura t trupit vendoseshin zakonisht n gropa t mbuluara me gur ose me urna. T vdekurit shoqroheshin n varr me takmin funerar, karakteri i t cilit prcaktohej nga seksi dhe pozita shoqrore e t vdekurit. Q nga bronzi i mesm fillojn t shfaqen dallimet midis varreve me inventar t pasur e t thjesht. N disa raste t vdekurin e shoqronin n varr edhe kafsh q adhuroheshin, siç sht rasti i varrit qendror t tums s madhe t Pazhokut, i cili krahas dy skeleteve prmbante dhe nj kok kau, kafsh kjo e lidhur me kultin e bujqsis me parmend, mjaft i prhapur si i till n botn e Mesdheut. Dy unazat bashkqendrore me gur t ksaj tume jan me sa duket, shprehje e kultit t diellit, q adhurohej nga prfaqsuesit e ktyre tumave si nj fuqi jetdhnse dhe burim i prodhimtaris s toks.

Arti i kohs s bronzit sht kryesisht nj art i zbatuar i stilit gjeometrik, q prdoret n zbukurimin e qeramiks dhe m pak n prodhimet prej bronzi. Arti plastik, q prfaqsohet
me figurinat skematike t gruas-mm paraqitet tani n rnie. Ai nuk ka veçse pak jet gjat periudhs s par t ksaj epoke derisa m von zhduket krejt. N bronzin e hershm nj
rnie ka edhe n zbukurimin e qeramiks, por m pas, e sidomos n bronzin e von, ky art njeh nj ngritje t re. N qeramikn e tumave t Pazhokut ai sht zbatuar n teknikn e incizimit. Motivet jan trekndsha e rombe t vargzuara me fushn e mbushur me vija t pjerrta paralele. N qeramikn Â« devollite Â» kto motive jan t pikturuara me tone pashklqim ngjyr t kuqe apo kafe. Thurja e harmonishme e kompozicionale e tyre n en
me forma elegante prfaqson nj nga arritjet m t mira t artit dekorativ t epoks s bronzit.

N prodhimet metalike zbukurimet jan t varfra. Vlerat artistike i shohim t shprehura m tepr n format e bukura t disa veglave, sidomos te spatat Â« shkodrane Â» e Â« shqiptaro- dalmate Â» t zbukuruara n mykat e tyre me stolisje plastike brinjsh, q hijeshojn formn e zhdrvjellt t vet objekteve.

AlbStars · « **Reply #5 on:** September 14, 2008, 05:43:58 PM »

AlbStars