AlbStars

Gjendja Ekonomiko-shoqĖrore E IlirĖve (shek. Xi-v P.e. SonĖ)

--------------------------------------------------------------------------------

Vendbanimet

Ilirt e kohs s hekurit jetonin n fshatra dhe n vendbanime t fortifikuara. T part nuk njihen dhe aq mir pr arsye se nuk jan gjurmuar n mnyr t mjaftueshme. N burimet e shkruara ato dokumentohen nga fundi i ksaj periudhe, n fiset m jugore ilire, nprmjet Pseudo-Skylaksit, i cili thot se kaont, thesprott dhe molost banonin n fshatra.Ky njoftim i shkurtr, q me sa duket i referohet nj burimi m t hershm, nuk ndihmon shum pr t krijuar nj ide t qart mbi karakterin e ktyre vendbanimeve.

Me sa mund t gjykohet nga t dhnat arkeologjike, vendbanimet fshatare ilire t ksaj kohe formoheshin nga grupe shtpish t grumbulluara sipas njsive shoqrore q prfaqsonin, d.m.th. mbi bazn e nj familjeje t madhe patriarkale ose t nj grupi familjesh t tilla, q i prkisnin nj vllazrie.Nj mendim t till e sugjerojn, t paktn pr vendbanimet respektive t tyre, nekropolet tumulare t Matit, t cilat prbhen nga grupe t vogla tumash,t vendosura n tarraca, n luadhe e n toka buke gjat lugins s lumit. Po kjo gj prsritet n tumat e Kuksit, ato t pellgut t Korēs, t lugins s Drinos e gjetk. Edhe vendbanimet fshatare t gjurmuara n luginn e Vjoss japin t njjtn tablo. N t gjitha rastet ato paraqiten si vendbanime t vogla e t shprndara pran tokave bujqsore.

Burimet e shek. V p.e. son dshmojn se vendbanimet e hapura fshatare t ktij lloji kan qen tipike jo vetm pr Ilirin, por edhe pr krahinat fqinje t Maqedonis n lindje dhe t Akarnanis e Etolis n jug.

Gjat kohs s hekurit vazhdojn t mbijetojn edhe palafitet si vendbanime t trashguara nga epokat e mparshme. Herodoti n Ā« Historit Ā» e tij prshkruan me shum hollsi nj vendbanim t till buz liqenit Prasaida t Panonis. Arkeologjikisht ato jan vrtetuar gjithashtu n fshatin Knet t Kuksit dhe jasht territorit shqiptar, n Donja-Dolina e Ripaē
t Bosnjs dhe n Otok afr Sinjit n Dalmaci.


Krahas vendbanimeve fshatare t pambrojtura n kohn e hekurit prhapen gjersisht vendbanimet e fortifikuara me mure. T njohura q nga koha e bronzit t von, ato evoluojn dhe bhen nj nga elementet m karakteristike pr epokn e hekurit. N gjuhn e popullit kto vendbanime njihen me emrat qytez, kala ose gradina.

N t dyja rastet lindn n kt koh edhe kryeqendra t ktyre vendbanimeve, q dallohen nga t tjerat prej madhsis dhe pozits gjeografiko-ekonomike qendrore. Si t tilla, me sa duket ato jan edhe qendra t nj fisi t madh ose t nj bashkimi t gjer fisnor. Aty nga fundi i kohs s hekurit (shek. VII-V p.e. son), disa prej tyre marrin pamjen e qendrave protourbane.

Zhvillimi i bujqsis, i blegtoris, i zejtaris dhe i kmbimeve .

Burimet e shkruara dhe ato arkeologjike dshmojn se, gjat ksaj periudhe, ilirt merreshin
si dhe m par kryesisht me bujqsi dhe me blegtori. Bujqsia u zhvillua sidomos n zonat fushore dhe n prgjithsi n krahinat pjellore t vendit. Ilirt kultivonin n kt koh t gjitha llojet e drithrave. Jo rastsisht, krahina t veēanta ilire, si Paionia dhe Thesprotia, prmenden q n eposin homerik si vende frytdhnse dhe pjellore, d.m.th. t prshtatshme pr kulturat bujqsore. Hesiodi, shkrimtar grek i shek. VIII-VII p.e. son, do ta cilsoj gjithashtu si shum pjellore fushn e Helopis, ndrsa sipas historianit grek Hekateut (fundi i shek. VI-V p.e. son), n Iliri kishte krahina q prodhonin deri dy her n vit. M von Skymni, duke prsritur n vargjet e tij Hekateun, shton se popullsia ilire q banonte n viset
e brendshme merrej me lrimin e toks.

Krahas bujqsis, n Iliri, veēanrisht n zonat bregdetare t saj dhe n krahinat e ulta kodrinore me klim t but, qen kultivuar dhe rrushi e ulliri. Ā« I ngroht dhe frytdhns ka qen ky vend, shkruan historiani dhe gjeografi grek Straboni n veprn e tij Ā« Gjeografia Ā»
(shek. I e. son); ai sht plot me ullishta dhe vreshta Ā», vijon ky autor, prveē disa krahinave
t pakta ku toka sht fare e ashpr. Q ilirt merreshin me vreshtari, kt e dshmojn farrat e rrushit t zbuluara n disa nga vendbanimet e kohs. Kushtet e prshtatshme toksore dhe klimatike ndihmuan jo m pak edhe pr kultivimin e perimeve, si t bishtajs,
t baths, t bizeles, etj., si dhe t kulturave frutore, si p.sh. t molls, t dardhs, t qershis etj., t gjitha kto jan t dshmuara nga farrat e gjetura gjat grmimeve arkeologjike.

Ilirt shfrytzonin n kt periudh edhe blett, prej t cilave ata siguronin mjaltin dhe dyllin. Sipas Aristotelit, taulantt e prdornin mjaltin edhe pr t br nj lloj pijeje t ngjashme me
at t vers s mbl dhe t fort.

Tek ilirt ishte e zhvilluar edhe blegtoria, madje n krahinat e brendshme malore ajo prbnte bazn kryesore t ekonomis s tyre. Hesiodi duke e cilsuar Helopin si nj fush shum pjellore dhe me livadhe t gjera, shton se ajo sht e pasur me tufa delesh dhe me qƩ kmbharkuar, ndrsa Pindari, do ta vlersonte, n shek. V p.e. son, kt krahin si ushqyese t shklqyeshme t gjedhit. Hekateu gjithashtu bn fjal pr kullota t pasura t Adrias (krahin bregdetare e Iliris), dhe pr bagtin e saj me pjellshmri t lart. Si te ky autor i hershm, ashtu dhe tek t tjert, q prsrisnin m von kto njoftime, ato shpesh paraqiten t veshura me hollsira fantastike. Por duke ln mnjan teprimet e tyre, kto burime, sidoqoft, flasin pr nj blegtori t zhvilluar tek ilirt.

Kujdesi q tregonin ilirt pr mbarshtimin e bagtis vihet re edhe nga tregimi i Aristotelit pr kriporet e autariatve dhe ardianve. Konfliktet e shpeshta midis ktyre dy fiseve pr kt kripore, shprehin shqetsimet e blegtorve ilir lidhur me kt produkt shum t vlefshm pr jetn e gjs s gjall. Ā« Kripa, - thot Aristoteli, - u duhet atyre pr kafsht, t cilave ua japin dy her n vit, prndryshe shumica u ngordh Ā».

Sendet metalike t ksaj faze t zhvilluar t epoks s hekurit, tregojn se sa prpara kishte shkuar teknika e punimit t tij. Pr kt dshmojn format e bukura dhe nganjher shum
t prsosura t armve dhe sidomos t stolive, t cilat nnkuptojn dhe procese pune mjaft
t ndrlikuara, si edhe vet zbukurimi i pasur gjeometrik i ktyre objekteve t punuara me mjeshtri dhe me nj radhitje simetrike t motiveve. Kjo pasqyrohet m n fund edhe n vet trajtimin plastik t figurave prej bronzi n trajta njerzish, kafshsh e zogjsh.

Prpunimi i metaleve ishte prqendruar kryesisht n qendrat metalurgjike t Iliris. T tilla ishin n vendin ton, p.sh. zona e Mirdits dhe e Matit, ku jan prcaktuar edhe vendet e shkrirjes s bakrit, si zona e Kuksit, ajo e Korēs, e njohur pr punimin e metaleve q n kohn e bakrit dhe t bronzit etj..

Prania e qendrave t ndryshme pr punimin e metaleve n Iliri duket edhe n vet karakterin
e diferencuar tipologjik t prodhimeve t ktyre qendrave. N to prodhohej jo vetm pr t plotsuar nevojat e brendshme t fisit ose t nj krahine m t madhe, por edhe pr t’u prdorur si mall kmbimi.

Prparime t dukshme vihen re n kt koh edhe n poēeri, e cila qndron nga pikpamja e tekniks, e formave dhe e trajtimit t dekorit t saj, m lart se poēeria e epoks pararendse
t bronzit. Duke filluar nga shek. VI p.e. son, mbase edhe pak m par, n krahinat jugore
t Iliris, kalohet gradualisht nga punimi me dor t lir i enve prej balte, n prodhimin e tyre me ēark. Prodhimet e para i kemi nga vendbanimi i Trenit (shek. VII). Nj pjes e madhe e poēeris vendore t kohs arkaike e zbuluar n varrezat tumulare t Kuēit t Zi t
Korēs, del e punuar me ēark. Nj dukuri e till vihet re edhe n zonn e Matit e t Kuksit.
Futja e tekniks s re n prodhimin e enve, bri q poēeria t shndrrohet n nj deg t veēant zejtarie, me t ciln merreshin mjeshtra t specializuar n kt fush t prodhimit.

Zhvillimi i madh i degve t ndryshme t prodhimit bujqsor dhe zejtar, bri q t zgjeroheshin n kt koh edhe m tepr marrdhniet ekonomike ndrfisnore, si edhe midis popullsis ilire dhe atyre t vendeve fqinje ose m t largta. N kt drejtim ndihmoi shum dhe pozita e favorshme gjeografike e territorit t Iliris, e ndodhur midis bots mesdhetare dhe Evrops Qendrore, si edhe rrugt e tij t hapura t komunikimit natyror, toksor dhe detar. Kto marrdhnie pasqyrohen qart n prodhimet e ndryshme t zejtaris greke apo
n imitacionet lokale t modeleve t tyre, n stolit e tipave italik ose n qelibarin me prejardhje nga Baltiku. Nga ana tjetr, stolit dhe armt tipike ilire q gjenden n Traki, Maqedoni, Itali ose n Greqi jan dshmi tjetr e gjall e ktyre lidhjeve reciproke tregtare q ekzistonin midis ilirve dhe vendeve t tjera prreth. Nj zhvillim t madh morn veēanrisht shkmbimet tradicionale me Greqin sidomos pas shek. VIII p.e. son, me themelimin e kolonive helene n brigjet e Iliris.

Shtrirja e territorit t Iliris gjat brigjeve t Adriatikut dhe t Jonit krijonte mundsin pr
nj hov t madh t lundrimit. N fillim t epoks s hekurit ilirt prshkonin me anijet e tyre
t shpejta ujrat e ktyre deteve duke kaluar deri n brigjet perndimore t Greqis dhe n
ato jugore t Italis. Disa prej fiseve ilire, si mesapt dhe japigt, u vendosn prgjithmon
n brigjet e Italis s Jugut. Shum aktiv n kt veprimtari t hershme lundruese u treguan sidomos liburnt, t cilt themeluan edhe vendbanime t veēanta n ishullin e Korkyrs, si dhe n brigjet e Gadishullit Apenin

Federatat fisnore

Zhvillimi i prons private, q ēoi n thellimin e diferencimit social, u b burim konfliktesh n shoqrin ilire t shek. VIII-V p.e. son. N kt koh morn prpjestime t mdha luftrat ndrfisnore dhe inkursionet plaēkitse pr det e tok, q arrinin deri n Greqi dhe n brigjet
e prtejme t Adriatikut. T till kan qen inkursioni i enkelejve pr plaēkitjen e thesarit t
Delfit ose ato t detarve liburn, t cilt me anijet e tyre t lehta dhe t shpejta zotruan pr nj koh brigjet e Adriatikut, q nga Korfuzi deri n brigjet italike.

Gjendja e krijuar nga kto luftra dhe inkursione, q i sillnin aristokracis fisnore ilire t ardhura t mdha, gjen shprehjen e vet n veprimtarin e gjer t ndrtimit t vendbanimeve
t fortifikuara dhe n zhvillimin e armatimeve, sidomos t armve t reja, siē ishin shpatat, hanxhart dhe heshtat prej hekuri q jan gjetje t rndomta n varret e lufttarve ilir dhe
t mburojave t paionve, t prkrenareve e frerve t kuajve q prbnin pajisjet e veēanta
t aristokracis luftarake.

N procesin e ktyre konflikteve, fiset e vogla ilire filluan t lidhen dhe t formojn gjat veprimeve t tyre t prbashkta n luftrat agresive ose mbrojtse, aty nga fundi i shek. VII p.e. son, federatat e para. Nj federat e till ishte ajo e taulantve, q nn mbretin Galaur dhe m pas, gjat shek. VII-VI p.e. son invadoi disa her Maqedonin duke i shkaktuar asaj dme t rnda dhe sakrifica t mdha n njerz. Gjat shek. VI-V p.e. son federata t tilla formuan edhe disa fise t tjera, si molost, thesprott, kaont, parauejt, orestt, lynkestt, paiont, dardant etj..

N krye t federats qndronte mbreti, i cili n burimet quhet basileus. N disa raste si tek kaont e thesprott vendin e tij e zinte nj njeri i zgjedhur ēdo vit nga gjiri i fisit sundues t federats. N burimet e fundit t shek. V vihet re se funksioni i basileut nuk i takonte m prijsit m t aft ushtarak, por ishte br i trashgueshm dhe pushteti e autoriteti i tij ishte rritur mjaft si brenda fisit e lidhjes fisnore, ashtu dhe jasht tij. N baz t ktij fuqizimi t prijsve ushtarak dhe t basilejve qndronte gjithnj pasuria q vinte duke u shtuar prher e m shum n saj t luftrave. Ata vinin nga shtresa e pasuruar e shoqris fisnore ilire, e cila dallohej nga pjesa tjetr e popullsis s thjesht. Ajo e konsideronte si nj gj t turpshme t merrej me punimin e toks, me mbarshtimin e bagtis, me prodhimin zejtar etj.. N kto pun ishin t angazhuar vetm prodhuesit e vegjl, masa e gjer e fshatarve t
lir ose gjysm t lir. Zanati m i nderuar pr ta ishin lufta, gjuetia, garat sportive etj., skenat e t cilave na jan transmetuar prmes gjuhs s gjall artistike n objektet e bronzta
t zbuluara n krahinat veriore ilire apo n kallcat e Glasinacit.

N gjysmn e dyt t shek. V p.e. son disa nga federatat ilire kishin arritur nj stad mjaft t prparuar n zhvillimin e tyre politik. Taulantt, fiset ilire, fqinje t Maqedonis dhe ato m jugore: kaont, thesprott e molost merrnin pjes n ngjarje t tilla politike t historis s bots s Mesdheut siē ishte lufta e Peloponezit.

Taulantt ndrhyjn me kt rast n luftn civile q shprtheu n Epidamn n vitin 436 p.e. son. N kt luft ata morn nn mbrojtje oligarkt e dbuar nga demosi i qytetit dhe qen
nj nga ato forca q n aleanc me Athinn, kundr lidhjes s Peloponezit, ndihmuan aristokracin epidamnase t rikthehet n pushtet. Kjo ngjarje shnoi nj kthes t rndsishme n historin e ksaj kolonie greke, sepse fatet e saj do t lidhen pasksaj gjithnj
e m shum me botn ilire.

I gjith ky zhvillim social-politik, q vihet re, veēanrisht tek fiset ilire t jugut n fund t shek. V p.e. son, pasqyron qart nj shoqri, q jetonte etapn e fundit t organizimit fisnor,
at kalimtare pr n rendin skllavopronar. Mbi bazn e ksaj shoqrie do t lindin n fundin
e shek. V - fillimin e shek. IV p.e. son formacionet e para shtetrore ilire.