Author Topic: MbretËria E ParË Ilire. Dinastia E Bardhylit (fillimi I Shek. Iv-335 P.e. SonË) (Read 1643 times)

Fresh · « **on:** September 14, 2008, 05:34:11 PM »

MbretËria E ParË Ilire. Dinastia E Bardhylit (fillimi I Shek. Iv-335 P.e. SonË)

--------------------------------------------------------------------------------

Ardhja n fuqi e Bardhylit

Shekulli i ri, i katrt, i gjen prsri ilirt n konflikt me fqinjt e tyre maqedon pr çshtjen e Lynkestis. N vitet e fundit t sundimit t mbretit maqedon, Arhelaut, n kaprcyell t shekullit, u zhvillua nj luft e re midis ilirve dhe maqedonve pr kt krahin. N kt luft mbreti i lynkestve, Arrabeu, kishte si aleat mbretin Syra. Aristoteli, q e prmend kt fakt, nuk e cilson origjinn etnike t Syras, por burimet e tjera e bjn t qart se ai ishte mbreti i ilirve. Aleanca midis tij dhe Arrabeut ka t ngjar ta ket zanafilln e saj n ngjarjet e vitit 423 p.e. son dhe duket se ka qen prforcuar me nj martes dinastike midis Syras dhe nj vajze t Arrabeut.Rezultatet e ksaj lufte nuk njihen, por ngjarjet e mpastajme
tregojn se nuk ndodhi ndonj ndryshim n gjendjen ekzistuese.

Vrasja e mbretit Arhelau (viti 399 p.e. son), shnoi pr Maqedonin fillimin e nj periudhe trazirash q zgjatn katr dekada me radh. Kontradiktat e brendshme q u bn shkak pr kt vrasje dhe pr intrigat e mvonshme dinastike, krijuan rast pr hapjen e konflikteve midis Maqedonis dhe fqinjve t saj. N fillim t sundimit t Amynts II, q pasoi Arhelaun, u duk sikur konflikti iliro-maqedon gjeti nj zgjidhje. Martesa e Amynts me nj bij t mbretit Syra, t quajtur Eurydike, q ishte n t njjtn koh edhe mbes e Arrabeut, fsheh n vetvete faktin q midis ilirve e maqedonve ishte arritur nj marrveshje pajtimi pr çshtjen e lynkestve.

Por kjo gjendje nuk zgjati shum. Ilirt, interesat e t cilve ishin ndeshur prej kohsh me ato t Maqedonis n Lynkesti, ishin t interesuar pr dobsimin e mtejshm t Maqedonis dhe jo pr pajtim.Rasti i volitshm pr ta arritur kt qllim paraqitet pikrisht tani, q Maqedonin e kishte pushtuar vala e turbullirave t brendshme. N vitin 393 p.e. son, ilirt
u dyndn n Maqedoni, pushtuan nj pjes t saj dhe pasi dbuan Amyntn, vendosn n fron nj far Argeu, q thuhet se zbriste prej dinastis s lynkestve. Nn presionin e pushtimit ilir, nj pjes e tokave t Maqedonis Lindore me plqimin e mbretit t rrzuar hyri n Lidhjen e Olinthit. Amynta u strehua n Thesali dhe vetm pas dy vjetsh mrgimi, ai mundi t kthehej n vend me ndihmn e thesalve, t cilt preferonin m mir sundimin e tij se at t Argeut q prkrahej nga ilirt. Paqen me ilirt ai qe detyruar ta blinte me nj tribut vjetor q do t’ua paguante atyre.

Rrethanat n t cilat ndodhi ky ndryshim n marrdhniet e vendosura s fundi midis ilirve dhe maqedonve nuk jan t qarta. Dihet vetm se ngjarjet e mpastajme nuk jan t lidhura me Syran, por me emrin e nj mbreti t ri ilir, t quajtur Bardhyl.Megjithse emri i tij shfaqet n burimet shum m von, n ngjarjet e vitit 359 p.e. son, prap se prap duket se ai i udhhiqte ilirt shum koh prpara. Sipas ktyre burimeve Bardhyli jetoi nj koh t gjat dhe kur u ndesh me Filipin II (359 p.e. son), ose pak m von, ishte n nj mosh t thyer, 90 vjeçare. Interes t veçant lidhur me figurn e tij kan lajmet q e paraqesin si nj mbret me prejardhje t ult, n fillim qymyrxhi e pastaj kryengrits (latro), q e pat fituar pushtetin me forc dhe q gzonte simpatin e lufttarve, meqense n ndarjen e plaçks ishte i drejt e i paanshm. Kto njoftime e paraqesin at jo si nj trashgimtar t Syras, por si nj prmbyss t tij. Vetm duke pranuar kt fakt, mund t’i jepet nj shpjegim ndryshimit q ndodhi n marrdhniet e ilirve me maqedont n vitin 393 p.e. son. Duket se n Iliri forca t reja, n t cilat rol t rndsishm ka pasur Bardhyli, e kundrshtuan marrveshjen me Amyntn II, rrzuan Syrn dhe invaduan Maqedonin. Pra, duhet t ket qen Bardhyli ai q udhhoqi ilirt n fushatn e vitit 393 p.e. son kundr Amynts dhe e detyroi at t’i paguante tribut vjetor. Qe prsri ai q theu prpjekjet e Aleksandrit II n vitin 369 dhe t Perdiks III m 360 p.e. son pr t’u çliruar nga kjo gjendje. Tentativa e Perdiks prfundoi me dshtim t plot. Ai mbeti n fushn e betejs s bashku me 4 000 maqedon t tjer. Kjo qe humbja m e rnd q psuan maqedont n vargun e prpjekjeve t tyre pr t’u çliruar nga ilirt.

Fresh · « **Reply #1 on:** September 14, 2008, 05:34:34 PM »

Gjat gjysms s par t shek. IV p.e. son burimet prmendin edhe nj ngjarje tjetr me rndsi. N vitin 385 p.e. son ilirt prfunduan nj aleanc me tiranin e Syrakuzs, Dionizin. Ndrmjets pr kt u b mbreti i molosve, Alketa, i cili qe dbuar nga vendi i tij prej partis filospartane dhe qe strehuar n Sirakuz. Qllimi i marrveshjes ishte rivendosja
e Alkets n fronin molos. T dyja palt qen t interesuara pr kt, sepse ilirve kjo aleanc u siguronte dobsimin e ndikimit spartan dhe rrjedhimisht t atij maqedon n Epir, kurse Dionizit i jepte mundsi t forconte pozitat e tregtis sirakuzane n brigjet e Adriatikut e t Jonit.N tregimin e tij Diodori vinte n dukje se Dionizi u drgoi ilirve nj ndihm ushtarake prej 2 000 vetash dhe 5 000 arm Â« meqense ilirt ishin n luft Â». Por nuk thot
se me cilt luftonin ilirt n kt koh. Ësht supozuar se Diodori e ka fjaln pr luftn q prfundoi me dbimin e Amynts, por kjo ngjarje me t drejt sht datuar n vitin 393 dhe jo m 385. Nuk qndron as pikpamja se ilirt qen duke luftuar me molost, kur Dionizi u drgoi ndihmn dhe se ky e shfrytzoi kt luft vetm pr t kthyer Alketn. Vet Diodori e ka sqaruar kt fakt kur pohon se ilirt hyn n Epir pasi u erdhi kjo ndihm dhe Â« pasi mblodhn nj fuqi t madhe Â». N kt rast duhet t jet fjala pr faktin se ilirt ishin n gjendje lufte pothuajse t pandrprer me fqinjt e tyre, maqedont. Ndihma ushtarake e Dionizit duket se i lehtsonte pak ilirt nga kjo barr. Ky fakt dhe pjesmarrja aktive n aksion kundr molosve pr t sjell n fronin e tyre Alketn e vuri Sirakuzn n pozitn e aleatit t ilirve kundr armiqve tradicional t tyre, maqedonve. Megjithat forcat kryesore n kt aksion ishin ato ilire; ushtarve t Dionizit nuk iu caktua ndonj rol i pavarur, prkundrazi Diodori thot se Â« ushtrin q u erdhi n ndihm ilirt e przien me trupat e tyre Â». Ndrmarrja prfundoi me sukses t plot. N betejn e rrept q u zhvillua ilirt doln fitues dhe molost lan n fushn e lufts shum t vrar.Ndihma q u drguan spartant nuk u solli ndonj dobi molosve dhe Alketa zuri prsri fronin e vet n Mbretrin Molose. Kjo ngjarje sqaron politikn q Bardhyli ndiqte me fqinjt perndimor. Me sa duket, aleanca me Syrakuzn ishte pr t nj mbshtetje e shndosh n luftn kundr Maqedonis.

Fushata maqedone kundr Mbretris Ilire

N vitin 359 Maqedonia mundi t dal prsri n fush t betejs kundr ilirve, por tani ajo e kishte kaprcyer gjendjen e kaosit t brendshm politik dhe kishte mnjanuar rrezikun e sulmit nga kundrshtart e jer.Sundimtari i ri i saj, Filipi II, filloi fushatn kundr Mbretris Ilire pasi ishte pajtuar me Athinn dhe kishte larguar rrezikun trak e paion.

I çliruar, n kt mnyr, Filipi u sul kundr ilirve me nj ushtri t madhe, t prbr prej 10 000 kmbsorsh t armatosur rnd dhe 600 kalorsish. Bardhyli i doli prpara armikut me nj ushtri po kaq t madhe, 10 000 kmbsor t zgjedhur dhe 500 kalors.Megjithat, mbreti plak e çmoi kt radh t pafavorshme ndeshjen e armatosur me maqedont dhe bri prpjekje pr marrveshje. Ai i propozoi Filipit paqe, me kusht q t dy palt t mbanin qytetet q kishin n zotrim n at koh; Filipi nuk e pranoi dhe krkoi q ilirt t’i lironin t gjitha qytetet q i kishin pushtuar Maqedonis.Meqense nuk u arrit marrveshja, filloi prleshja. T dy ushtrit u ndeshn me ashprsi t madhe. Ushtria ilire i prballoi pr mjaft
koh sulmet e armikut. Goditjeve t falangs maqedone Bardhyli u kundrvuri formacionin luftarak me radh t shtrnguara n trajt kuadrati.

Â« N krye, - shkruan Diodori, - fitorja nuk anoi as nga njra, as nga tjetra pal, dhe kshtu vazhdoi pr nj koh t gjat, sepse t dy ushtrit luftuan me nj trimri t rrall. Nga t dy ant u vran shum veta dhe ca m shum u plagosn Â». Megjithse maqedont e fituan m
n fund betejn, Filipi e pa se nuk qe n gjendje ta ndiqte armikun. M von ilirt drguan prfaqsues dhe prfunduan paqen, pasi liruan t gjitha qytetet e Maqedonis q kishin pushtuar. Diodori bn t qart edhe faktin se pr cilat toka ishte fjala, kur thot se, pasi i vuri nn zotrimin e tij gjith banort gjer n liqenin Lyhnid, Filipi u kthye n Maqedoni. Me kt betej, ai zgjidhi prfundimisht çshtjen e Lynkestis dhe e ndryshoi gjendjen n kufijt perndimor n favor t Maqedonis.

Fresh · « **Reply #2 on:** September 14, 2008, 05:34:52 PM »

N kushtet e krijuara rishtas ilirt u prpoqn t dilnin nga gjendja e krijuar duke krkuar aleat kundr Maqedonis. N vitet e fundit t jets s tij Bardhyli u drejtua n jug, kundr molosve, t cilt ndrkaq ishin afruar me Filipin, duke synuar q t’i shkpuste nga ndikimi maqedon. Ushtria ilire invadoi tokat molose, por ndeshi n nj qndres t fort dhe u detyrua t trhiqej. N vitin 356 p.e. son ky synim u prsrit n prpjekjen pr nj aleanc t gjer antimaqedone. Kt ngjarje Diodori e prshkruan kshtu: Â« tre mbretr, ai i Trakis, i Paionis dhe i Iliris, ishin bashkuar pr t sulmuar Filipin. Kta mbretr fqinj e shikonin tr smir rritjen e fuqis s Filipit dhe duke qen se nuk ishin aq t fort pr ta luftuar veçmas, u lidhn ndrmjet tyre me shpres q t’ia arrinin m leht qllimit Â». Por ata ishin t zn me grumbullimin e ushtris, kur ai i zuri n befasi dhe i theu para se t bashkonin forcat e tyre. Ky lajm vrtetohet edhe me nj mbishkrim atik, q prkujton prfundimin e nj koalicioni midis Athins dhe tre mbretrve t prmendur m lart. N kt akt zyrtar mbreti i ilirve quhet Grabo. Midis mendimeve t ndryshme q jan shfaqur rreth figurs s tij, duket m i pranueshm supozimi sipas t cilit Grabo ka qen pasardhs i Bardhylit, q n kt koh duhet t ket vdekur.

Frenimi q arriti t’u bnte ilirve nuk e knaqte Filipin.Ai nuk e ndiente veten t qet sidomos kur lufta pr vendosjen e hegjemonis maqedone n Greqi krkonte gjith energjit dhe forcat e tij. Pr t’u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, Filipi u mundua ta vinte kt shtet n pozita mbrojtjeje. Prandaj, n vitin 344 p.e. son, e sulmoi prsri Ilirin me nj ushtri t fort. Kt radh ilirt udhhiqeshin nga mbreti Pleuria. Ata i bn nj qndres t ashpr dhe i shkaktuan armikut humbje t rnda.Vet Filipi mbeti i plagosur dhe n fushn e betejs ran shum nga rrethi i tij i afrm. Megjithat, ai mundi t hyj n Iliri dhe t
pushtoj disa qytete, t cilat m von i fortifikoi dhe vendosi n to garnizone. Pasi shkretoi vendin, Filipi u kthye n Maqedoni me plaçk t madhe. N burimet nuk thuhet se deri ku mundi t ket arritur dhe pr ciln pjes t vendit sht fjala kur flitet pr qytetet e pushtuara, por dihet nga pohimet e Isokratit se n bregdet nuk mundi t dal. Ka t ngjar q ai t ket vn dor mbi nj pjes t krahins s banuar nga fisi i dasaretve dhe si kufi t ken shrbyer ato q n burimet quhen malet e Iliris ose t taulantve dhe q mund t identifikohen me vargun e maleve t Polisit, t Kamjes dhe t Ostrovics.

Kryengritja e vitit 335 p.e. son

Pas vdekjes s Filipit II, ilirt e krahinave t nnshtruara ngritn krye n vitin 355 p.e. son kundr pasardhsit t tij, Aleksandrit, kur ky ndodhej larg vendit, duke luftuar me tribalt dhe popullsi t tjera veriore. Ktu Aleksandrit i erdhi lajmi i ksaj lvizjeje n Iliri. Kliti, i biri i Bardhylit, ishte shkputur prej tij dhe me t ishte bashkuar edhe Glaukia, mbret i ilirve taulant. Si msoi se Kliti kishte pushtuar qytetin Pelion, Aleksandri u drejtua me forcat e tij kundr ktij qyteti. Rufi dhe Ariani q bjn fjal pr kt ngjarje, prshkruajn me hollsi pozicionin e qytetit, vendosjen e forcave kundrshtare dhe stratagjemat q prdorn t dyja palt. Sipas tyre Pelioni ishte nj qytet i Dasaretis, buz lumit Eordai, dhe m i forti n kt vend.Ushtria ilire ishte ndar n dy pjes: garnizoni q mbronte qytetin dhe repartet e lvizshme q kishin zn rrugt dhe majat prqark tij. Aleksandri vendosi t’i shkpus lidhjet midis tyre; ngriti lmin pran qytetit dhe filloi ndrtimin e nj muri q do t pengonte garnizonin t dilte pr t marr pjes n luftimet e jashtme. Mbrritja e befasishme e Glaukis me nj ushtri taulantsh e vuri ushtrin maqedone n pozit t vshtir dhe vetm n saj t nj manovre t shpejt, Aleksandri mundi t trhiqte pa humbje t mdha trupat e veta. Por ilirt nuk ditn ta shfrytzonin fitoren. Duke besuar n nj sukses t plot, ata e lan ushtrin e tyre pran Pelionit n shkujdesje. Kjo i dha mundsi Aleksandrit, q tri dit pas trheqjes, t kthehej fshehtas prsri n fushn e betejs dhe ta godiste natn ushtrin ilire.Pasi psoi humbje t mdha, masa kryesore e ushtris ilire u trhoq n malet e taulantve. Vet Kliti, pas dshtimit t kryengritjes u mrgua n vendin e taulantve, ndrsa garnizoni u largua duke i vn zjarrin qytetit.Deri n prag t kryengritjes duket se Kliti sundonte n mbretrin e tij t dobsuar, duke njohur sovranitetin e mbretit maqedon. Kjo t paktn mund t nnkuptohet nga shprehja e Arianit q thot se ai Â« u shkput Â» prej Aleksandrit, kur e njoftuan pr fillimin e kryengritjes. Por n burimet nuk thuhet se cila qe gjendja juridike q u vendos n kt pjes t Iliris pas largimit t Klitit. Aleksandri duket se
u knaq me rivendosjen e gjendjes s mparshme n kt pjes t shtetit t tij dhe nuk e vazhdoi m tej konfliktin me ilirt; telashe t tjera e prisnin n Greqi. Taulantt, t cilt Filipi nuk kishte mundur t’i shkelte, paraqiten n kt konflikt si nj fuqi m vete dhe me nj
mbret t tyre.Tokat e ktij fisi prbnin siç duket at pjes t Mbretris Ilire q kishte mbetur e pavarur.

Organizimi politik i Mbretris Ilire

Fresh · « **Reply #3 on:** September 14, 2008, 05:35:09 PM »

Gjat veprimtaris s tij tridhjetvjeçare deri n vitin 360 p.e. son Bardhyli e kishte rritur pushtetin e vet dhe kishte krijuar nj mbretri t fort.Pellgu rreth liqenit Lyhnid ishte krahina ku u zhvilluan ngjarjet e rndsishme t gjysms s par t shek. IV, por kjo krahin nuk mund t identifikohet me territorin e shtetit ilir, shtrirja e plot e t cilit sht vshtir t rindrtohet.Sidoqoft ai na paraqitet si nj forc q ishte n gjendje t’i kundrvihej me sukses Maqedonis. Kuptohet vetiu q si i till ai prbnte nj njsi t paktn t barabart me t, si nga pikpamja e territorit, ashtu edhe e forcs s gjall njerzore. Si rrjedhim, krahina t tjera t Iliris s Jugut, pa prjashtuar ultsirn bregdetare, duhet t ken br pjes n kt njsi.

Organizimi politik i ktij formacioni shtetror nuk njihet mir. Bardhyli quhet prej autorve antik Â« mbret i ilirve Â»; po kshtu emrtohen dhe pasardhsit e tij. Kjo lejon q ky formacion t konsiderohet si nj mbretri, e cila nuk kishte marr ende tiparet e qarta t nj monarkie.Vet Bardhyli, n fillimet e tij na paraqitet si nj prijs i thjesht ushtarak q respekton shum zakone t rendit fisnor. Duket m e besueshme, q mbretria e tij t ket qen n fillim nj bashkim i thjesht bashksish ilire, t cilat i lidhnin interesa ekonomike dhe politike, n radh t par interesi i mbrojtjes nga rreziku i jashtm. Çdo bashksi kishte n krye mbretin e vet t vogl q njihte sovranitetin e mbretit t federats dhe i nnshtrohej atij. Me kalimin e kohs, autoriteti dhe pushteti i Bardhylit si mbret u rrit e u forcua s teprmi. Ky pushtet mbshtetej n forcat e armatosura. N vitet 60 t shek. IV p.e. son, ai kishte nj ushtri t rregullt, me nj organizim dhe taktik luftarake t prparuar. Kjo ushtri formohej nga nj kmbsori e organizuar dhe e armatosur mir q prbnte bazn e forcave t armatosura dhe nga kaloria, e cila, megjithse e vogl n numr, ekzistonte si njsi m vete me cilsin e nj force t manovrueshme goditse.

Ngjarjet politike q jetoi Mbretria Ilire e kohs s Bardhylit dhe e pasardhsve t tij tregojn gjithashtu se ajo prfaqsonte nj forc serioze. Veprimet e saj nuk jan t shkputura, por gjejn vend n kuadrin politik t kohs dhe jan shprehje e nj qndrimi q ka si objektiv t qart dobsimin e kundrshtarit kryesor dhe forcimin e pozitave t veta n raport me shtetet fqinje. Kjo politik mbshtetej n marrveshje e aleanca politike e ushtarake. Nuk mund t prfytyrohet dot nj organizim fisnor apo nj demokraci ushtarake q t luaj nj rol kaq aktiv n situatn ndrkombtare dhe t ket piksynime kaq t qarta politike, t cilat krkonin prqendrim forcash e mjetesh, siç sht rasti i Mbretris Ilire t ksaj kohe. Nj veprimtari kaq e gjer dhe kaq e guximshme n politikn e jashtme mund t ket vend vetm n kushtet e nj organizimi shtetror.

Por nuk duhet t kujtojm se shteti ilir i ksaj kohe ishte nj organizm i prkryer q u prgjigjej t gjitha krkesave t ktij nocioni n kuptimin e plot t fjals.Megjithat ai kishte tiparet thelbsore q i duhen nj shteti: territorin, ndarjen territoriale t popullsis sipas njsive gjeografike-etnografike dhe pushtetin publik n duart e klass sunduese. Struktura social-ekonomike e krijuar n gjirin e shoqris ilire t ksaj kohe çoi gradualisht n lindjen e ktij shteti, si nj mjet q i duhej klass sunduese pr t nnshtruar shtresat e tjera dhe pr t mbrojtur interesat e saj. Nuk mund t detyrohej masa e madhe e prospelatve- dulle t punonte pr pjesn tjetr t shoqris ilire, pr despott pa nj aparat shtrngimi t prhershm siç ishte aparati shtetror.Kjo prbnte funksionin kryesor t brendshm t shtetit ilir. Karakteri i shtetit shprehet edhe n funksionin e jashtm q realizohet nprmjet ndeshjeve me popujt fqinj me an t fushatave pushtuese dhe ngarkimit t tyre me tribute. Shteti ilir ndodhej n stadin e tij fillestar dhe karakterizohej nga mbeturina t theksuara t rendit fisnor q gjenin shprehje n an t veçanta t jets shoqrore.Por qytetet dhe popullsia e tyre, q prbnin bazn themelore ekonomike e shoqrore t tij, kishin marr nj zhvillim t dukshm. Pozita dhe roli i tyre n jetn politike u b m i qart n periudhat e mpastajme, dora-dors me zhvillimin e mtejshm t shoqris antike ilire.

Shteti ilir lindi si rezultat i zhvillimit t brendshm t forcave prodhuese n Ilirin e Jugut. Procesi i lindjes dhe i formimit t tij prkon me periudhn e sundimit t mbretit Bardhyl; ai mund t konsiderohet edhe si themeluesi i shtetit ilir. Luftrat me Maqedonin qen, nga ana tjetr, nj faktor i jashtm me rndsi q e shpejtoi kt proces. Dshtimi i prkohshm
n luftrat me Filipin II dhe Aleksandrin nuk e ndrpreu jetn shtetrore t ilirve. Kto luftra prbjn vetm nj episod t shkurtr politik q nuk e ndali kt proces t thell shoqror n Iliri.

Shteti ilir lindi brenda territorit, t cilin e banonin sipas Plinit dhe gjeografit romak t shek. I, Mels Â« ilirt e mirfillt Â» dhe do t zhvillohet m tej n kuadrin e po ktij territori.

AlbStars · « **Reply #3 on:** September 14, 2008, 05:35:09 PM »

AlbStars