Author Topic: Zhvillimi Ekonomik E ShoqËror I IlirËve NË Shek. Iv P.e. SonË (Read 1562 times)

Fresh · « **on:** September 14, 2008, 05:36:05 PM »

Zhvillimi Ekonomik E ShoqËror I IlirËve NË Shek. Iv P.e. SonË

--------------------------------------------------------------------------------

Lindja e qyteteve dhe e jets qytetare

Zhvillimi ekonomik e shoqror i Iliris gjat epoks s hekurit dhe veçanrisht gjat shek. VII-V p.e. son kishte prgatitur kushtet pr lindjen e qyteteve dhe t jets qytetare. Siç dshmojn t dhnat arkeologjike, qytetet ilire ngrihen mbi bazn e vendbanimeve t fortifikuara t epoks s hekurit dhe t qendrave protourbane q u krijuan si rezultat i zhvillimit t zejtaris, t bujqsis, t blegtoris, si edhe t intensifikimit t marrdhnieve t kmbimit me botn greke. Kjo dshmohet nga prania e gjer e qeramiks s importuar korinthike e jonike dhe m pas edhe nga prodhimet e kolonive greke n Dyrrah e n Apoloni, t cilat kishin hyr n marrdhnie t ngushta me prapatokn ilire.

Lindja dhe zhvillimi i jets qytetare ishte nj dukuri me karakter ekonomik e shoqror trsisht e re. Thelbi i saj ishte vendosja e ekonomis antike t tregut q u materializua me krijimin e qyteteve si qendra rodhimi e shkmbimi. Kjo sht e lidhur me shkputjen e plot t zejtaris nga bujqsia, me krijimin e mnyrs antike t prodhimit dhe me zbatimin e puns s skllavit n degt e ekonomis.

Njoftimet m t hershme pr ekzistencn e qyteteve n Iliri i takojn mesit t shek. IV p.e. son. Historiani grek, Diodori, duke prshkruar fushatat e Filipit II kundr ilirve thot se mbreti i Maqedonis Â« u lshua mbi Ilirin me nj ushtri t fort, plaçkiti vendin, nnshtroi shum qytete t vogla dhe u kthye n Maqedoni me plaçk t madhe Â». Oratori i madh, Demosteni, duke paralajmruar athinasit pr rrezikun q i krcnonte nga mbreti maqedon,
v n dukje gjithashtu se Â« Filipi po fortifikonte qytete n Iliri Â». Pak m von historiant grek t shek. II p.e. son Ariani e Rufi prmendin me emr Polionin si qytet i Dasaretis, kurse historiani i shek. IV p.e. son Theopompi prmend qytetin Oidanton. M n fund nga t dhnat numizmatike t fillimit t shek. IV p.e. son msojm emrin e nj qyteti t ndsishm ilir, Damastion. Kuptohet se origjinn e ktyre qyteteve, q jan t ranishme
n mesin e shek. IV p.e. son, (nj rast vrtetohet qysh n fillim t ktij shekulli), duhet ta krkojm pak m par, d.m.th. n fundin e shek. V p.e. son.

Nuk dihet me saktsi se ç’paraqesin n vetvete kto qytete t hershme ilire. Dshmit e autorve antik, prveç faktit q kumtojn ekzistencn e tyre, jan tepr t varfra pr t ndihmuar q t rindrtohet pamja reale e ktyre qendrave urbane.

Edhe nga pikpamja arkeologjike nuk ka ende gjurmime t tilla, nprmjet t cilave t dallohet qart qyteti i ksaj kohe. Megjithat, prej qyteteve antike, rrnojat e t cilave ruhen n vendin ton, mund t pohohet se qyteti i mirfillt n Iliri formohet kryesisht gjat shek. IV p.e. son. N kt koh kemi edhe dshmit e qarta si nga burimet e shkruara, ashtu edhe nga ato arkeologjike.

Kto qytete ashtu sikurse vendbanimet e fortifikuara t epoks s hekurit, ngrihen mbi kodra t mbrojtura nga pikpamja natyrore, por shtrihen me siprfaqe relativisht m t gjera, q arrijn deri n 10-20 ha. Muret e tyre rrethuese jan ndrtuar me nj teknik m t prparuar me blloqe shumkndshe, trapezoidale; ato jan mjaft t fuqishme dhe me nj bukuri t rrall (Amantia, Klos, Çuka e Aitojt etj.), por sistemi i fortifikimit n prgjithsi sht ende i thjesht; ai nuk njeh kullat, rolin e t cilave e luajn deri diku kthesat me knd t drejt, q bn muri her mbas here pr arsye qndrueshmrie; edhe portat n kt sistem jan t pakta e me nj mbrojtje m t dobt.

Qytetet e mdha zn nj pozit qendrore n krahinn q zotrojn dhe shtrihen n nj hapsir prej 30-40 ha, siç sht rasti i Bylisit, i Antigones, i Lisit etj., dhe jan t mbrojtura me mure t fuqishme.

Fresh · « **Reply #1 on:** September 14, 2008, 05:36:25 PM »

Duke folur pr qytetet e ksaj kohe Diodori i quan ato me termin polisma, q do t thot qytete t vogla, me sa duket ende n shkalln fillestare t zhvillimit t tyre. Demosteni, n shek. IV p.e. son prkundrazi, prdor termin poleis q do t thot qytet. Ndryshimi q vrehet n termat e prdorur prej ktyre dy autorve nuk duket t jet i rastit; ai shpreh me
sa duket nj diferencim q u bhet ktyre qendrave urbane ilire dhe q lidhet me karakterin e tyre. Pak drit mbi kt çshtje hedh pohimi i Arianit, i cili e quan Pelionin si Â« qytetin m t fort Â» midis qyteteve t Dasaretis. Duket se disa qytete kishin mundur t ecnin prpara dhe t dalloheshin prej t tjerave. Interes t veçant paraqet n kt drejtim Damastioni, i cili sht dhe i pari qytet ilir q pret monedha.Burimet tregojn se ky qytet gjendej n shpin t zons bregdetare, diku midis ksaj zone dhe liqeneve lynkeste. Duke folur pr kt Straboni n shekullin e par shkruan kshtu: Â« Pas Epidamnit dhe Apolonis gjer te malet Keraune ndodhen bylint, taulantt, parthint dhe brygt; aty afr gjenden dhe minierat e argjendit n Damastion, mbi t cilat diestt vendosn sundimin e tyre, si dhe enkelejt, t cilt i quajn dasaret; afr ktyre vijn lynkestt...Â». Mungesa e t dhnave m t sigurta ka penguar q ky qytet t lokalizohet me saktsi, por duke u nisur nga arsenali i gjetjeve t
monedhave t tij, ai duhet krkuar n krahinat e brendshme ilire, diku n lindje t Drinit t Siprm.

Pasazhi i Strabonit ka nj rndsi t veçant dhe pr nj fakt tjetr. Ai tregon se Damastioni qe nj qytet q lindi dhe u zhvillua n nj zon t pasur me miniera, t cilat, me sa duket prbnin edhe bazn ekonomike t tij. Shfrytzimi i tyre dhe zhvillimi i zejtaris s prpunimit t metaleve qen degt kryesore t ksaj ekonomie. Karakteri i saj bhet i qart edhe nga simbolet q mbajn monedhat e qytetit, t cilat paraqesin midis t tjerash çekanin e minatorit dhe shufrat metalike.

Damastioni sht, kshtu, shembulli i nj qyteti zejtar t prparuar t ksaj kohe, por padyshim jo i vetmi. Pelioni shfaqet n burimet, jo vetm si qyteti m i fort midis qyteteve
t Dasaretis, por edhe si kryeqendr apo qendr rezidenciale e mbretit ilir. Ka mundsi q qytetet e tjera m t vogla, ato q Diodori i quan polisma, do t ken qen qendra njsish gjeografiko-ekonomike, ku do t ket mbisunduar ekonomia bujqsore-blegtorale me ndonj deg t kufizuar t zejtaris.

Zejtaria, bujqsia e blegtoria

Lindja e qyteteve i dha nj shtytje t re zhvillimit t degve t ndryshme t ekonomis ilire. Zejtarin e shfrytzimit t minierave dhe t prpunimit t metaleve ilirt e njihnin dhe m par, por asnjher si tani ajo nuk paraqitet si deg e veçant e nj qyteti, siç sht rasti i Damastionit. N shek. IV n zejtarin e punimit t metaleve nuk vihet re ende ndonj ndryshim cilsor, fjala vjen n punimin e veglave t puns, t armve apo t zbukurimeve, n krahasim me shekujt pararends. Por tani mund t flitet pr nj veprimtari m t gjer e m intensive si n shfrytzimin e minierave, ashtu edhe n prodhimtarin e degve t veçanta t zejtaris metalpunuese. Bie n sy n mnyr t veçant rritja e prodhimit t armve, q prbjn n kt koh gjetjet m t shumta npr nekropolet n krahasim me zbukurimet.

Megjithat, nuk pati ndonj prparim, n fushn e zejtaris s prodhimit qeramik, madje importi e dobsoi pr nj koh kt deg t zejtaris ilire

Fresh · « **Reply #2 on:** September 14, 2008, 05:36:40 PM »

Ndrkaq n fushn e ndrtimeve ndodh nj revolucion i vrtet.Mjeshtrat e ndrtimit shquhen n shek. IV pr aftsit e tyre arkitektonike e teknike dhe pr njohurit e thella n fushn e artit t fortifikimeve, q i zbatonin n nivelin m t prparuar t kohs, ashtu si n shum vise t tjera t bots mesdhetare. Muret rrethuese t qyteteve t ndrtuara n stilin poligonal jan dshmia m e qart e arritjeve n kt fush.

T dhnat pr bujqsin dhe blegtorin e ilirve pr shek. IV jan t varfra. Autort bashkkohs, si Aristoteli, Skymni, Ariani etj., nuk bjn tjetr veçse prsrisin Hekateun, pr shkak t njohjes ende t pamjaftueshme t Iliris; megjithat Iliria pr autort grek ishte vendi i nj bujqsie e blegtorie t zhvilluar, tokat pjellore t s cils shfrytzoheshin vende- vende n mnyr intensive dhe q krahas kulturave bujqsore (rritja e ullirit, kopshtaria e bletaria), n kullotat e pasura rritnin bagti t mira t racs.

T dhnat arkeologjike i vrtetojn kto njoftime. Parmenda e paraqitur n buzt e nj pitosi gjetur n fushn e Korçs, si dhe figurat simbolike t paraqitura n monedhat e Dyrrahut e t Apolonis, apo n monumentet varrimore t kohs, si kalliri i grurit, dega e ullirit, bistaku i rrushit, bleta, lopa si dhe briri i bollkut, simbol i pjelloris dhe i begatis, u bjn jehon pasurive t toks ilire dhe zhvillimit q kishin marr bujqsia e blegtoria ilire n kt koh.

Tregtia dhe qarkullimi monetar

Si rrjedhim i zhvillimit t zejtaris dhe t degve t tjera t ekonomis ilire u zgjeruan shkmbimet dhe tregtia. Gjetjet arkeologjike dshmojn pr nj shtrirje t gjer t prodhimeve t zejtaris ilire. Tipat standard t armve, t zbukurimeve dhe t enve prej balte q prsriten n gjetjet nga nj krahin n tjetrn, dshmojn pr marrdhnie intensive midis popullsis s krahinave t ndryshme dhe pr nj zhvillim t konsiderueshm t kmbimeve midis tyre.

Nj zhvillim m t gjer morn n kt koh shkmbimet me botn greke. Jo m kot pasurit minerale dhe disa prodhime bujqsore trhoqn vmendjen e autorve antik t ksaj kohe. Duket se kto prodhime ishin ndr artikujt kryesor t eksportit ilir. Nj vend me rndsi zinin kmbimet me kolonit greke t bregdetit Adriatik dhe qytetet e Halkids, t cilat merrnin nga Damastioni argjendin pr prerjen e monedhave t tyre, kurse nga tokat e afrta t Atintanis sern, q u duhej pr ndrtimin e anijeve dhe lyerjen e enve t transportit. Kundrejt tyre ilirt merrnin prodhime luksi t artizanatit grek, midis t tjerave prodhime atike e italike. Krahas prodhimeve t Dyrrahut e t Apolonis, ent e ktyre qendrave jan gjetje jo t rralla n vendbanimet e zons bregdetare. Por ato fillojn t duken m dendur edhe n krahinat e brendshme ilire. Pas Trebenishtit ato shfaqen edhe n luginn e mesme t Drinit, n afrsi t Kuksit e t Krums. Kto prodhime arrijn ktu nprmjet rrugve tregtare t shkelura qysh n shek. VI-V, duke ndjekur luginat e lumenjve me piknisje si nga qendrat e bregut Adriatik, ashtu edhe t Egjeut.

Monedhat e argjendit prdoren gjersisht si ekuivalent shkmbimi. N krahinat bregdetare gjejn nj prhapje t madhe monedhat e Dyrrahut e t Apolonis, kurse n ato t brendshme dhe lindore monedha e Damastionit.Gjetjet e deritanishme tregojn se kjo monedh qarkulloi n nj zon t gjer q prfshinte krahinn e diestve, penestve dhe pjesrisht at t lynkestve.

Prerja dhe hedhja n treg e monedhave nga nj qytet ilir si Damastioni sht nj fakt me rndsi t veçant. Ai tregon se tani, n pjesn e par t shek. IV p.e. son, krahas Dyrrahut dhe Apolonis, t cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek. V p.e. son kishin mbuluar krahinat e afrta t ultsirs bregdetare dhe i kishin trhequr ato n orbitn e marrdhnieve skllavopronare, nj qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u b qendr e rndsishme ekonomike e krahinave t brendshme. Ai hodhi n treg monedhn e vet dhe me kt shnoi shtrirjen e mtejshme t sistemit monetar n krahinat e brendshme t Iliris Jugore. Ekonomia monetare theu kshtu dhe n kt pjes t Iliris ekonomin e prapambetur natyrore, pr t’i hapur rrugn nj sistemi t ri ekonomik, skllavopronaris.

Fresh · « **Reply #3 on:** September 14, 2008, 05:37:14 PM »

Vendosja e skllavopronaris

Me lindjen e qyteteve u krijua edhe nj popullsi qytetare, e cila m par nuk njihej. Burimet nuk e bjn t qart prbrjen dhe karakterin e ksaj popullsie, por meq qytetet ishin qendra ekonomike dhe administrative, edhe popullsia e tyre prbhej nga masa e gjer e prodhuesve zejtar, bujq e blegtor, nga pronart e punishteve zejtare, tregtart dhe aristokracia e vjetr fisnore q prbnte parin e qytetit. Si e till, popullsia e qytetit paraqitej e diferencuar n shtresa shoqrore, me interesa t ndryshme. Prej tyre, pronart e punishteve dhe tregtart formonin shtresn e re t pasuruar, e cila zhvendos prfundimisht n plan t dyt aristokracin e vjetr fisnore.

Si qendra ekonomike e politike m vete qytetet i rrethonte nj popullsi fshatare e lidhur me ta nprmjet interesave ekonomik t ndrsjellt. N burimet kto popullsi njihen akoma si fise t mdha apo t vogla, por fisi nuk ka m kuptimin e tij klasik. Vet dukja e qyteteve dhe prerja e qarkullimi i monedhave jan elemente q nuk pajtohen me rendin fisnor, ato i japin bashksis nj prmbajtje t re nga pikpamja e marrdhnieve ekonomike e shoqrore.

Ashtu si n Maqedoni, edhe n Epirin fqinj t ksaj kohe, shumica e popullsis n Iliri jetonte n fshatra; qytetet ishin ende n numr t vogl. Masn kryesore t ksaj popullsie e formonte fshatarsia e lir, por burimet bjn fjal edhe pr nj popullsi fshatare t varur. Theopompi n veprn e tij Â« Filipika Â» shkruan se Â« ardiant kan 300 mij prospelat si helot... Â». Me prospelat autort e vjetr kuptonin nj popullsi t varur q merrej me punimin e toks dhe q u jepte zotruesve t saj si detyrim nj pjes t prodhimit. Duke i krahasuar prospelatt e ardianve me helott e Sparts, Theopompi e prcakton edhe m mir gjendjen e tyre sociale.Me sa duket edhe kta ishin, sikurse helott, nj popullsi e nnshtruar q pas pushtimit ishin shpronsuar dhe ishin kthyer n gjendje vartsie.Nuk kemi prova nse kjo ishte nj popullsi e huaj apo nj fis tjetr ilir q psoi kt fat; numri i tyre gjithashtu duhet t jet i tepruar, por mbetet i padiskutueshm fakti q kemi t bjm me nj mas popullsie mbi t ciln ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike.

Midis ilirve ky nuk ishte nj fenomen i veçant pr ardiant.Nj shekull m von Agatharkidi n veprn e tij Â« Evropaikon Â» do t pohoj se Â« dardant kan kaq shum skllevr (ai i quan kta me emrin Â« dullos Â»), sa dikush kishte 1 000, kurse t tjer edhe m shum. Secili nga kta n koh paqeje punon tokn, kurse n koh lufte merr pjes n ushtri duke pasur si prijs zotin (Â« despotes Â») e tij Â».

Edhe pse Agatharkidi prdor termin dullos, shpjegimet e mtejshme e bjn t qart se kemi t bjm me nj popullsi t tipit t prospelatve ardian. Nuk ka asnj dyshim q termi Â« dullos Â» prdoret ktu me kuptimin m t gjer, ashtu sikurse ndodh shpesh q autort antik i quajn helott Â« dull t lakeldemonve Â».

Nj rast tjetr sht ai q prmend Atheneu, pr penestt. Sipas tij Â« thesalt quajn penest jo ata q lindin skllevr, por ata q shtihen n dor me an t lufts Â». Dihet se me emrin penest quhej nj fis i tr n territorin e Mbretris Ilire. Prkufizimi i Atheneut t çon n prfundimin se popullsia e ktij fisi duhet t ket qen e ngjashme nga pikpamja e gjendjes shoqrore me prospelatt e ardianve dhe dullt e dardanve.

Prania e nj popullsie t till t varur e t shfrytzuar ekonomikisht midis ilirve, sht nj dshmi e rndsishme pr t prcaktuar karakterin dhe strukturn e shoqris ilire. Siç tregojn t dhnat e autorve antik, popullsia e varur e tipit prospelat-helot-penest prfaqsonte n kt koh n Iliri nj form t hershme t skllavris q ekzistonte n disa nga popullsit kryesore ilire. Kjo kategori njerzish prdorej n mas n punimet bujqsore dhe mbase edhe n shfrytzimin e minierave. Zotrit e tyre (despott) duket se banonin n qendrat e vogla t fortifikuara ose n qytete. Kohn m t madhe ata e kalonin n luftra dhe jo rrall me dfrime. Theopompi na thot se sunduesit e prospelatve ardian Â« çdo dit deheshin, bnin mbledhje dhe shtroheshin n gosti, t dhn pas t ngrnit e t pirit Â». Pjesn tjetr t popullsis e prbnte masa e fshatarve t lir q luante, me sa duket, ende nj rol kryesor n prodhimin shoqror

Fresh · « **Reply #4 on:** September 14, 2008, 05:37:24 PM »

Prveç prfitimit nga puna e popullsis vendase, shtresa e pasur siguronte t mira materiale nprmjet grabitjes kolektive t popujve fqinj me an t luftrave. Tributet e prvitshme q detyroheshin t paguanin popujt e nnshtruar tregojn se kto grabitje kryheshin n mnyr sistematike.

Kshtu n shek. IV p.e. son, shoqria ilire paraqitet si nj shoqri e ndar n klasa e shtresa shoqrore. Kjo shoqri njihte ather format e hershme t varsis skllavopronare, prandaj edhe ishte nj shoqri skllavopronare. Lindja e qyteteve ndihmoi pr thellimin e diferencimit shoqror, sepse duke u br qendra t rndsishme t zejtaris dhe t tregtis ato i dhan hov rritjes s prodhimit, shkmbimit me para dhe shfrytzimit t puns s huaj.

Pa mbivlersuar peshn dhe rolin e qytetit ilir n kt periudh t hershme mund t thuhet se
ai vepron jo vetm si barts i skllavopronaris, por edhe si prçues i saj n botn fshatare q
e rrethon. E lidhur me qytetin me an t marrdhnieve ekonomike dhe e varur prej tij prmes ktyre marrdhnieve, bota fshatare ilire, sidomos ajo q ndodhej rreth qyteteve nuk sht m bota e organizimit fisnor. Ajo njeh tani marrdhnie vartsie n formn e skllavris s tipit helot.

AlbStars · « **Reply #4 on:** September 14, 2008, 05:37:24 PM »

AlbStars